نمد مالی
نمد سادهترين نوع فرش است و ساخت آن احتياج به دستگاه خاصي ندارد1 و نمدمالي از صنايع بسيار قديمي است اما این که نمد برای نخستین بار در کجا تهیه شده هیچ گونه اطلاعی در دست نیست جز این که از دوره نوسنگی مردمی که با پشم گوسفند سر و کار داشتند نمد را می شناختند و اسناد و مدارک چینی 2300 ق.م درباره پادری، زره و سپر نمدی خبر می دهد. اما واضح است که کهن ترین شیوه وروش فراهم سازی زیرانداز که تاکنون شناخته شده نمدمالی است. در گورهای عصر مفرغ در آلمان نیز نمدهایی پیدا شده که تاریخ آن به1400 ق.م می رسد. در گور سکاهای سده پنجم ق. م که در بخش های مستور از برف و یخ روسیه مرکزی پیدا شده اشیای نمدی زیادی چون پرده، قالی، عرقچین، جل اسب و پتو به دست آمده است. قبایل ترک که از این نواحی مهاجرت کرده اند و چادرنشین های ایرانی نیز تا به امروز استادان مسلم هنر نمدمالی هستند. نه تنها کپنک نمدی با کلاه و آستین یکپارچه درست می کنند٬ بلکه در تزیین و آرایش نمد با نقشه هایی که از پشم رنگ شده در دور نمد به کار می برند استاد هستند. روشی که این چادرنشینان به کار می بردند ساده بوده و تا امروز هم پایدار بوده است. هم چنین نمد در دور دست ترین نواحی شرق تا مغولستان و مرز کره امتداد دارد. قدیمی ترین نمد موجود در گنجینه سلطنتی "شوسویین" در نارای ژاپن متعلق به سال 752 ق.م است2. این نمدها را از راه داد و ستد و یا به عنوان پیشکش به ژاپن می آورده اند. ولي قديميترين نمونههايي كه از اين صنعت به دست آمده، از گورهای تپه مانندی که در پازيريك آسیای مرکزی در حدود سال 1949- 1948 م. متعلق به ايران دوره هخامنشي است که به حالت یخ زده مانده اند. مصنوعاتی چون کف پوش، جُل اسب، زیرانداز، آویزه دیواری و نمدهای تزیینی که شکل نمازهایی در حال پرواز به روی آن ها نقش شده و شیوه های فنی قابل ملاحظه ای در ساخت آن ها به کار رفته، مصرف فراوانی داشته اند. نمدهای سنگینی که سر شیر و شکل های دیگر بر روی آن ها نقش شده و نیز فرش هایی با نقوش سنتی ایرانی نشانه آن است که این نمدها اصلاً در ایران ساخته شده اند. پوپ به نقل از ابن حوقل از مرغوبیت و ظرافیت نمدهای قرن دوازدهم هجری در شهرهای جهرم و قرقوب و بسته واقع در فارس و نیز از نمدهای بسیار مرغوب ساخت کرمان یاد می کند.
به روایت داستان عامیانه ای که در میان نمدمالان استان های سمنان و مازندران مشهور است٬ پسر حضرت سلیمان(ع)٬ چوپانی بود که می خوا ست از پشم گوسفندش برای بافتن پارچه استفاده کند. پس از آن که چندین بار در این آرزو ناکام شد دست از کوشش برداشت٬ و از روی ناامیدی پشم را مشت کوبید و اشک اندوه بر آن ریخت. اشک ها به درون الیاف پشم راه یافت و آن ها را به هم چسباند. آن گاه او دریافت که از خیساندن و مالیدن پشم٬ پارچه ای برایش ساخته شده است. بدین سان نخستین نمد‹‹آفریده›› شد و یاد پسر حضرت سلیمان تا این زمان به عنوان رب النوع نمدمالان شمال ایران زنده مانده است. این افسانه درباره آفرینش نمد گواه آن است که نمدمالی کهن ترین شیوه شناخته شده در بافت است و شاید نمد کهن ترین شکل کف پوش دستباف است3.
نمد از حيث مشخصات فني و طرح و نقش بسيار جالب و در خور ستايش است. توليد فرش های نمدين، به مراتب سادهتر از تهيه ساير فرش ها نظير قالي و گليم است و با اين كه از لحاظ مقدار مواد اوليه مورد نياز تفاوت چنداني با قالي و گليم ندارد، با اين حال به واسطه سهولت و سرعت عمل توليد، بسيار ارزان تر از آن ها است. امروزه نمد در بيشترين نقاط ايران توليد ميشود و مراكز عمده آن عبارت از استهبان فارس، گيلان، گلستان، مازندران، سمنان، دامغان، قوچان، كرمانشاه و... هستند. اگرچه به علت ارزاني قيمت نمد، بيشترين مصرف كنندگان آن، عشاير و روستایيان هستند ولي نمد با نقوش زيبا و اصيل و رنگ آميزيهاي دلپذير از توجه هنردوستان و حاميان اصالتهاي بومي اين سرزمين نيز برخوردار بوده است4.
اما استان گلستان به رغم گمنام ماندن نسبی در صنعت نمدمالی، یکی از مهمترین مراکز نمدمالی کشور بوده که دو نوع متفاوت از هم، در نواحی مختلف آن مالیده می شده و خوشبختانه هنوز به طور کامل منسوخ نشده است.
نمد در متون ادبی:
نویسندگان کلاسیک از دوره هومر به بعد درباره نمد سخن گفته اند و آن را به طور عمده به ایران نسبت داده اند. نمد، واژه ای پهلوی با تلفظ اصلی namat است که عموم مردم به عنوان فرش از آن استفاده می کردند و یا قلندران و صوفیان از آن کلاه، نیم تنه، بالاپوش و کپنک kapanak می ساخته و می پوشیدند. این واژه در انگلیسی به معنای felt و feltwadبه کار رفته و به نمدمال feller و به نمدمالی felting مي گویند. هم چنین آن ها فعل to full felt را براي نمد مالیدن استفاده می کنند5.
در متون نظم و نثر فارسی به وفور آمده است. مولوی در مثنوی معنوی آورده: سال ها او را به بانگی بنده ای- در چنین ظلمت نمد افگنده ای، و یا در سمک عیار: آن جوان نمدپوش... سرعیاران است... در مجمع الاصناف: چون یار جفا پیشه نمدمال بود- ما پیر نمدپوش و قلندر باشیم، در امثال و حکم دهخدا: کسی که بود مر او را از این نمد کله ای است- و یا منم که بدین سیرت و بدین سانم. خاقانی هم آورده است: مسند از تخت و مخده ز نمط برگیرند- حجله از بهو و ستاره از حجر بگشایید6.
در گذشته به جای نمدمالی، نمدگری و کسی را که در این شغل بود نمدگر می گفتند. و نمدپوش کسی بود که لباسی نمدی پوشیده باشد. هم چنین کنایات ویژه نمد نیز متداول بود. نمد افکنده کسی بود که در جایی اقامت کرده و قرار یافته است. و یا مقصود از نمدپاره، بضاعت و معیشت اندک بود. از سوی دیگر در طب عامیانه، وقتی کسی خراش و زخمی برمی داشت نمد را می سوزاندند و سوخته آن را روی زخم می گذاشتند که موجب انعقاد خون می شد.
مناطق تولید:
نمدمالی در مناطق مختلف استان گلستان تا بابل و آمل و رامسر و کلاردشت در مازندران و کرمانشاه و فارس انجام می گردد. ایلات ترکمن نیز نمد را جهت پوشش سقف و اسکلت چوبی آلاچیق و یورت خود می مالند و نوعی نمد مرغوب نیز با نقش های گوناگون جهت زیرانداز و مفروش نمودن کف کلبه فراهم می سازند. نمدمالی در نواحی اصفهان بروج و بختیاری نیز رایج بوده است. در کرمانشاه در شهرهای قصرشیرین٬ سرپل ذهاب٬ اسلام آباد غرب و کرند متداول است. نمدمالی در استان گلستان به دو منطقه تقسیم می شود که بیشترین تمایز آن ها در زمینه نقوش است، یکی نمدمالی ترکمن است که از جمله انواع مهم و معروف نمدمالی ایران است و دیگری نمدمالی کوهستان، که در تمام روستاهای کوهستانی و حاشیه جنگلی نواحی جنوب استان مالیده می شده و می شود. این که چرا صرفاً در این دو ناحیه تولید و استفاده می شده به عواملی مانند سردسیر بودن منطقه زیست و نگهداری گوسفندان به عنوان رکن اساسی در اقتصاد دامداری در بهره وری آن ها از نمد تاثیر به سزایی داشته است7.
الف- نمدمالی ترکمن: اوغوزها که ترکمن جزیی از آن محسوب می شوند در حدود قرن دهم میلادی لباس هایی از جنس پشم و نمد داشته اند. هم چنین آن ها از چکمه هایی از نمد استفاده می کردنده اند. این قوم طی زندگی خود در ماوراءالنهر(سده های نهم تا یازدهم میلادی) نمد را به عنوان یکی از کالاهای تجاری دانسته و از آن که در جهان اسلام به «نمد ترکی» شهرت داشت در داد وستد بهره می بردند. در زبان ترکمنی به نمد کچه keche یعنی نمد سفید یا خاکستری و به نمدمالی کچه باسماق kechebasmagh می گویند که ترکمن ها آن را به منظور پوشش اسب، زین و پوشاندن دیوارهای آلاچیق ها و... مورد استفاده قرار می دهند. کچه های تیره را برای فرش کردن کف و دیواره آلاچیق ها به کار می روند و این نوع نمدها گاهی دارای نقش های تزیینی هستند. بهترین نمد مربوط به قوم یموت است. هم اکنون این هنر بیشتر در میان مناطق یموت نشین رواج دارد چرا که پرورش و نگهداری گوسفندان در خانواده ها مرسوم است. اما در قدیم در شهرهایی چون گنبد، کلاله، گمیشان و روستاهایی همانند آلتین تَََخماق و... رواج کامل داشت8.
چون توليد نمد نياز به قدرت بدني فراوان دارد، بدین جهت در بیشتر نقاط ايران، نمدمالي توسط مردان انجام ميشود. اما برخلاف آن، نمد ترکمن را صرفاً زنان می مالند. در زبان تركمني، ده يا روستا را اوبه obe می گویند اما در بين نمدمالان به ميدانگاهي در روستا گفته مي شود كه زنان فاميل در آن مكان به خانواده اي كه قصد درست كردن نمد را دارند كمك مي كنند.
ب- نمدمالی کوهستان: بیش از همه روستاهای کوهستانی شهرستان های گرگان، علی آباد کتول، رامیان، مینودشت به عنوان خاستگاه اصلی این نوع نمد محسوب می شوند. هرچند ممکن است در روستاهای غیرکوهستانی نیز نمدمالی وجود داشته باشد. آنان به نمد، لمد lemad می گویند.
مراحل تولید:
شیوه نمدمالی و تهیه نمد از زمان های گذشته تاکنون تغییری نکرده و در نقاط مختلف تقریباً یکسان است، اما موادی که به پشم می افزایند گوناگون است مثلاً در مازندران آب خالص٬ در کرمانشاه و فارس صابون بدین منظور مصرف می شود. مراحل مختلف ان در استان گلستان:
جور کردن پشم: ماده اولیه نمد پشم گوسفند و نخستین مرحله شروع کار نمدمالی جور کردن پشم است. در نمدمالي در واقع از خاصيت طبيعي پشم كه عبارت از درهم پيچيدن الياف آن، در اثر رطوبت و فشار است، استفاده ميشود. به عبارت دیگر نمد نسج نابافته ای است که با ایجاد فشار، رطوبت و حرارت با درگیری و متراکم شدن پشم و کرک از طریق ورز دادن تولید می شود بدون دار، نه تاری در آن به کار رفته و نه پود. به نظر می رسد اولين بار بافندگاني كه الياف پشمي خود را شسته و براي گرفتن رطوبت آن، با چوب دستي ضربههايي به پشم ميزدهاند، موفق به كشف اين خصوصيت پشم و در نتيجه موفق به ايجاد صنعت نمدمالي شده باشند.
معمولاً نمدمالان فعالیت شان را از اوایل فروردین ماه آغاز کرده و در اواخر مهرماه خاتمه می دهند. بهترین پشم در کار نمدمالی٬ پشم شش ماهه اول سال یا بهاره گوسفند و از نژاد مرغوب آن است و در ایران از نواحی خراسان٬ آذربایجان٬ فارس٬ لرستان٬ خوزستان٬ کردستان٬ باختران و اصفهان به دست می آید. برای زمینه نمد نیز بیشتر از رنگ های طبیعی پشم هم چون سفید، سیاه، بور و قهوه ای(شتری) و برای نقوش از پشم های رنگ شده با رنگ های گوناگون استفاده می شود. در این مرحله نمدمالان پشم ها را از لحاظ رنگ و نوع، طبقه بندی نموده و هر کدام را به طور جداگانه شسته و در آفتاب خشک می کنند9.
تهیه قالب: از آن جا که قطع و اندازه فرآورده های نمدی استاندارد نیست و بستگی به درخواست متقاضی دارد. نمد ترکمنی به شکل منحنی است و نحوه اندازه گیری آن به وسیله وجب دست که در ترکمنی به قاریش معروف است انجام می گیرد. در هر کارگاه نمدمالی از قالب های حصیری یا چیق متعددی استفاده می شود. نحوه تهیه قالب به این صورت است که نی جگن و نخ پشمی به اندازه فرآورده مورد درخواست توسط خود نمدمال به ویژه در مناطق ترکمن نشین بافته می شود. در غیر این صورت به حصیرباف سفارش ساخت داده می شود. در گذشته نی به عنوان یکی از ملزومات زندگی روستاییان گرگان و دشت و ترکمنان بشمار می رفت که تنها ابزار نمدمالی است و بدون در اختیار داشتن این حصیرهای نیی عمل نمدمالی غیرممکن است. اما در حال حاضر هم نمدمالان کوهستانی به جای حصیر از کیسه های پلاستیکی استفاده می کنند و تا چند سال گذشته از گونی بهره می بردند.
حلاجی پشم: ساختن يك قطعه نمد معمولا يك روزه انجام ميشود و نمدمالان اغلب به صورت دو نفره كار ميكنند. صبح تا ظهر به حلاجي پشمها ميگذرد و بعد از ظهر كار اصلي شروع ميشود. در این مرحله نمدمال پشم جور شده را توسط شانه و کمان و هشته، حلاجی کرده تا به طور کامل آماده مالیدن گردد. اما در بعضی از مناطق قبل از حلاجی با دست آن را به کارگاه های پشم ریسی می دهند تا به طور جداگانه هر کدام از پشم ها که پیش از آن طبقه بندی شده حلاجی می شود. در استان گلستان حلاجی پشم توسط خود نمدمالان انجام می شود. روش دیگر حلاجی و پشم زنی روش ماشینی یا صنعتی است که توسط ماشین های مخصوصی انجام می شود.
رنگرزی: ماده اصلي نمد، پشم گوسفند به رنگ هاي طبيعي مانند سفيد، قهوهاي، سياه و يا تركيبي ازآن ها(بور) براي زمينه و مقداري پشم رنگ شده به رنگ هاي گوناگون جهت ايجاد نقوش است. در بعضي مناطق، پشم زمينه را هم گاهي رنگ ميكنند و در نقاطي ديگر، گاه براي نقوش روي نمد نيز از پشم خودْرنگ استفاده ميكنند10. چنان چه تولید نمدهای رنگین یا نمدهای خودرنگ با نقوش رنگین مورد نظر تولید کننده یا مشتری باشد نمدمال پس از حلاجی پشم نسبت به رنگ کردن آن قسمت از پشم هایی که باید به طور رنگی مورد استفاده قرار گیرد اقدام نموده و پس از خشک کردن آن ها کار خود را آغاز می کند. البته هم اکنون در استان گلستان بیشتر از پشم های خودرنگ استفاده می شود.
نقش زنی:
مناطق ترکمن نشین و فارس نشین استان گلستان هم چون دیگر نقاط کشور در یک ویژگی مشترکند این که اولاً نقوش نمدی را ذهنی بر روی قالب نمد اجرا می کنند و ثانیاً این نقوش گوناگون اغلب نمدمالان مانند گنجينهاي از پيشينيان خود، سينه به سينه به ارث بردهاند.
1- در مناطق ترکمنی: نمدمال در این مرحله قالب حصیری(در زبان ترکمنی به آن قامیش می گویند) و یا حصیر را بر روی زمین گسترده(برخی از نمدمالان قبل از حصیر، پارچه کرباس را پهن کرده آن گاه حصیر را بر روی آن می گذارند) و به وسیله پشم های رنگین نقش مورد نظر را بر روی آن منتقل می کنند. معمولاً این نوع حصیر که به عنوان قالب برای نمدمال به حساب می آید از نوعی الیاف نباتی تهیه می شود که خود نمدمال آن را می بافد. چرا که حصیربافی خود یکی از صنایع دستی است. حصیر را یا از برگ درخت خرما و یا از ترکه(شاخه نرم درختان) و یا نوعی الیاف نباتی به نام لیق و یا از نی مثل نی باتلاقی و یا نی باغی و هم چنین نی خیزران یا با مبو معروف به هندی تهیه می کنند.
نقش زنی در مناطق ترکمن نشین ابتدا با رنگ سیاه، سپس با رنگ قرمز دورگیری انجام می شود(گاهی نیز این ترتیب تغییر می کند). هنگامی که نقش کامل شد زمینه را با رنگ روشن به طور کامل با پشم هایی که طول شان کوتاه تر است(پشم بره که در زبان ترکمنی به آن قوزی یونگ می گویند) می پوشانند. در صورتی که نمدمال بخواهد نمدی دو رو داشته باشد پس از آن پشم های رنگین را متناسب با طرح، روی پشم های کوتاه کنار هم می چینند. برخی از نمدهای استان گلستان دو رو بوده و نقش پشت نمد ساده تر از نقوش روی آن است. برای ایجاد نقوش، پشمهاي رنگين را بهصورت رشتههايي درآورده و به شكل نقوش گوناگون بر روي حصير رسم ميكنند. در این مرحله هم زمان با نقش زنی، آب و محلول صابون را بر روی پشم ها می پاشند و عمل افزودن پشم را با توجه به ظرافت و یا زمختی نمدی که تهیه اش مورد نظر است آن قدر ادامه می دهند تا پشم ها روی قالب هم سطح گردد. سپس مجدداً محلول آب و صابون می پاشند.
2- اما در مناطق کوهستانی اندکی تفاوت دارد. فارس ها پس از پهن کردن قالب، برای اجرای نقشه، الیاف پشم حلاجی شده رنگی را به صورت فتیله(در برخی مناطق کوهستانی به اسم مَل malبه معنی ساقه انگور نامیده می شود) در می آورند. بدین صورت که الیاف را با پیچاندن به دور دست خود می کشند و با پیچاندن آن بین دو دست و مالیدن آن به وسیله کف دست بر روی زانوی پا الیاف را به صورت فتیله تقریباً به قطر یک سانتی متر تشکیل می دهند. سپس در جاهای خالی و بین فتیله ها، معمولاً از پشم قرمز استفاده می کنند. فتیله ها در زبان ترکمنی سوماک نامیده می شوند.
تهیه نمد: وقتي كار نقش بندي پايان پذيرفت، پشم حلاجي شده مخصوص متن را به قطر يكسان روي نقوش ميريزند، سپس به اندازه مورد لزوم روي پشم ها محلول نيم گرم آب و صابون ريخته و آن را به همراه حصير و كرباس زيرين آن لوله ميكنند و با طنابي دور آن را ميبندند و كار طاقت فرساي ماليدن نمد آغاز ميشود. در اين مرحله ضمن وارد كردن فشار، نمد لوله شده را از اين سر به آن سر كارگاه ميغلطانند و هرچند يك مرتبه ديگر آن را باز كرده و آن محلول آب و صابون را ميافزايند تا الياف آن بهتر درهم روند. چون در ضمن ماليدن نمد، اطراف آن از حدود حصير فراتر ميرود، كناره هاي نمد را تا زده و روي نمد برميگردانند و مجدداً نمد را با حصير و كرباس لوله كرده و عمل مالش نمد ادامه مييابد نزديك به غروب كار نمدمالي پايان مييابد، سپس آن را به مدت سه تا چهار روز در فضاي باز ميگذارند تا رطوبتش خشك شود. در مناطق ترکمن نشین نمدمالان پشم ها را با حصیر لوله می بندند و سر هر قطعه به دست یک نفر داده و در خلاف جهت هم، حصیر را به حرکت در می آورند. در این وضعیت مدتی آن را با پا ورز می دهند. پس از آن حصیر و نمد را به مکانی دیگر انتقال داده آن گاه حصیر را باز نموده و فقط نمد را لوله کرده، و در طرف نمد لوله شده دو وزنه سنگین گذارده تا هنگام مالش لبه های آن صاف می گردد.
معمولاً برای هر50 سانتی متر مالیدن نمد به یک نفر جهت مالش نیاز است. نمد هم در طول و هم در عرض مالیده می شود. طی نمدمالی مدام باید آب گرم ریخته و آب و صابون بپاشند. یک روز مالیدن نمد طول می کشد پس از آن نمد مالیده شده را در آفتاب پهن نموده تا خشک و قابل استفاده گردد.
در مناطق کوهستانی پس از پایان كار نقش بندي، برای یک نمد 2 یا 3 متری، پشم های شاد شده(حلاجی شده) مخصوص متن را به ضخامت 15 الی 20 سانتی متر بر روی مل ها و پشم های قرمز می ریزند. آن گاه آب ولرم را با آبپاش و یا جارو به آهستگی همه جای نمد می پاشند تا کاملاً خیس شود. پیچیدن قالب نمد و پشم پهن شده دور چوبی بلند و یا لوله پلیکانی مرحله دیگر نمدمالی است که بعد از پیچیدن آن را با طناب می بندند. از این مرحله، عمل مالش به آرامی آغاز می شود و حدود نیم ساعت به طول می انجامد تا پشم ها به هم بچسبند. اولین مرحله از مالیدن نمد که تمام شد طناب را باز می کنند و آن را آرایش می دهند. وقتی لبه های نمد را صاف و یک دست کردند دوباره نمد را آب می زنند و مجدداً می پیچانند و می مالند. مدت این نوبت مالش نیزحدود نیم ساعت است ولی محکم تر مالیده می شود. مرحله سوم مالش از این جا آغاز می شود که نمد را باز می کنند و قالب را کناری می گذارند. نمد را به دور خودش می پیچند تا به کار کامل پشم ها در هم تنیده شوند. این مرحله حداقل یکی دو ساعت به طول می انجامد. در پایان نمد را باز و در زیر آفتاب پهن می کنند تا خشک شود. شيوه كار نمدمالي از دير باز تاكنون تغيير زيادي نكرده و تفاوت كار نمدمالان مناطق مختلف ايران اندك است.
نقوش:
طرح و نقش نمد برخلاف دست بافته هایی چون قالی، گلیم، پلاس و... که به صورت ذهنی و تصوری در باطن و ضمیر هنرمند وجود دارد به واسطه فتیله های رنگی که از قبل آماده شده بر روی قالب نمد طراحی می شود و این مرحله از مهم ترین و حساس ترین مراحل نمدمالی است11.
طرح و نقوش نمد ترکمنی از بی نظیرترین نقوش از جهات تنوع و تعدد در هنرهای سنتی ترکمنان به شمار می رود. در برخی از موارد این نقوش بر اساس ایل، منطقه جغرافیایی و نوع نگاه زنان هنرمند به دنیای پیرامون خود متغیر است. اما بیشتر نقش های نمدها به ویژه در دو ایل بزرگ ترکمن ها یموت و گوگلان مشترک و از گذشته تاریخی و فرهنگی خود مطابق مقتضیات محیطی سرچشمه گرفته اند. نقوش عمده در میان ایل یموت عبارتند از: بوستانی، آلاجه، قوچق(شاخ قوچ)، امزگ نقش emzegnaghsh، ساری ایچیان(عقرب)، گل، کچه نقش، تیرانا، گزرمن، توینک نقش، دیه گزی(چشم شتر)، بستان نقش، دورت امزگ، تاریم نقش و... طرح قوچ نیز در بیشتر دست بافت هاي تركمن كاربرد دارد که يكي از اصلي ترين طرح نمد مي باشد به همين دليل به عنوان طرح كچه(نمد) نقش معروف است. شاخ قوچ يكي از نمادهاي مهمي است كه در طراحي نمد تركمن كاربرد فراواني دارد. قوچ به عنوان مظهر و نماد قدرت و باروری در تاریخ فرهنگی این قوم جایگاه عظیمی دارد که نقش آن را می توان جدای از دست بافته در سنگ قبرها و بالای درب منازل از جنس سنگ و چوب به اشکال مختلف مشاهده کرد. ساری ایچیان(عقرب) به عنوان نشان و سمبل دفع شر و بلا در حاشیه بیشتر نمدها و قالی های ایلات بزرگ ترکمن نقش بسته است. در نمد کوهستان نیز به نقش هایی چون سر عَلَمی، ترکمنی و ریزنقش ها برمی خوریم.
ابزار:
در مالیدن نمد از ابزاری چون قالب نمد، کمان حلاجی، چاقو و چخماق استفاده می شود و البته پشم و آب و صابون نیز مواد اولیه آن بشمار می روند. هشته نیز از جمله همین ابزار است که شبيه به گوشت كوب است و جهت حلاجي پشم با كمان به كار مي رود.
محصولات نمدی:
نمد علاوه بر کاربردهایی چون زیرانداز و فرش، به عنوان جل اسب(زیر زین)، خورجین، پادری، پوشش آلاچیق، تن پوش چوپانان(کپنک)، بقچه، سجاده و... کاربرد دارد. از جمله ویژگی های پوشاک نمدی آن است که به جز محافظت از سرمای زمستان از گرمای تابستان هم جلوگیری می کند و غالباً سبک هستند. مصارف عمده نمد زیرانداز است اما در برخی از مناطق استان به عنوان پوشاک نیز از آن بهره می گیرند. به عنوان مثال در روستاهای فارس نشین استان، چوپانان از نمد چوقا jugha (لباسی برای مردان) به عنوان کیسه خواب هنگامی که برای نگهداری دام به جنگل و کوه و دشت می روند استفاده می کنند که شباهت زیادی به پالتو دارد و مردم کوهستان به آن لمدْدوشی و ترکمن ها، کوینک کچه می گویند. رويه آن از چوقا و داخل آن از نمد مي باشد كه اين دو رويه بهم دوخته مي شوند تا گرماي بيشتري توليد نمايند. یا کپنک که چوپانان هنگام مراقبت از گله در کوه ها به تن می کنند.
محلی های گلستان به نمدی ساده بدون هیچ نقشی که چوپانان در ییلاق به عنوان فرش استفاده می کنند و نیز به جل نمدین اسبان، چیدان jeydan می گویند. هم چنین به نمدهای مدور با قطر حدودی یک متر، زیرمنقلی گفته می شود که در اصل برای مفروش کردن زیر منقل ها کاربرد داشته است. ئنمد جانمازی نیز که بیشتر در ابعاد کوچک مالیده می شود به اندازه20/1×80 سانتی متر است. این نوع نمد را معمولاً به صورت مستطیل و یا مدور می مالند. از سوی دیگر، نمد تزیینی که به اشکال مختلف مربع، مستطیل، بیضی ومدور تهیه می شود در ابعاد بسیار کوچک زینت بخش منازل روستاییان و حتی منازل شهری می گردد. نمدهای تزیینی به صورت روتاقچه ای و یا تابلو استفاده می شوند و تنها به عنوان هدیه و کادو به یکدیگر اهدا می کنند.
نمدمالی ماشینی:
تکنولوژی و صنعت پیشرفته در تسهیل کار نمدمالی دخیل شده و دستگاهی تولید گردیده که در میزان وقت مصرفی برای امر نمدمالی صرفه جویی کرده است و به راحتی با حداقل زمان می توان نمدمالی انجام داد. البته کاری که دستگاه نمدمالی در فرایند تولید نمد انجام می دهد تنها مالش نمد است و دیگر مراحل آن توسط نمدمال و به همان شیوه سنتی انجام می شود. به این صورت که نمدمال پس از این که طرح و نقشه را بر روی قالب ریخته آن را در دهانه ماشین نمدمال قرار داده و دستگاه با اهرم خویش به کرات ضربات محکمی بر ند وارد می کند که موجب استحکام الیاف پشم می شود.
صنایع وابسته:
کلاه مالی: در مناطق کوهستانی استان گلستان به جز نمد، کلاه مالی نیز متداول است. کلاه های نمدی تخم مرغ شکل که شیوه بافتن آن ها شباهت بسیاری به نمدمالی دارد. این کلاه ها معمولاً از پشم قهوه ای(شتری) و بعضاً مشکی مالیده می شود. دورتادور این کلاه به جز قسمت جلویی آن لبه دارد که در مواقع سرما روی گوش ها را می پوشاند. کلاه نمدی در دیگر نقاط کشور نیز رواج دارد و به عنوان یکی از رشته های صنایع دستی بشمار می رود. برای مالیدن کلاه، پشم را اغلب با کرک بز مخلوط کرده و آن را با قلیا شسته، چربی اش را می گیرند. سپس آب می کشند و پس از خشک شدن آن را با شانه پشم، شانه می کنند و یا با کمان حلاجی می زنند. پشم زده شده را به شکل دایره ای که دو برابر اندازه کلاه است در آورده و آن را انگاره می نامند. وقتی کلفتی آن یکسان شد آن را روی تاوه(توده) گذاشته و زیر آن آتش زغال چوب قرار داده و به ملایمت گرم کرده و از هم باز می کنند. گاز یا قصار ghassar و یا نمدمال یا کلاه مال این انگاره را با آب صابون که توی ظرف گلی در نزدیکی او قرار دارد پف و نم می زند. وقتی که پشم و آب صابون گرم می شود آن را با دست نخست به ملایمت و سپس به سختی فشار داده و دوباره رها می کند. به محض این که نمد شکل گرفت با لشتک پنبه ای همواری وسط انگاره می گذارند که اندازه آن تقریباً به اندازه قطر کلاه است. آن گاه یک انگاره دیگری که از پشم زده شده و اندازه آن کوچک تر از انگاره اولی است روی بالشتک گذاشته و بعد نمد رویی را روی زیری می کشند و دو تکه را به هم وصل می کند یا به اصطلاح لب می گیرد و سپس تمام آن را در آب صابون فرو می کند. پس از این که کمی آن را می چلاند روی یک ته قماش پنبه ای گذاشته و هر دو را نورد می دهد. به عبارت دیگر، انگاره و پارچه کلاه مالی را تبدیل به یک لوله می کند و بدین ترتیب از تداخل نمدها جلوگیری می کند. این چونه را توی کاسه آب صابون گرم گذارده و با دو دست و یک پا مالش می دهد و این عمل نمدمالی در حدود 10 الی 15 دقیقه طول می کشد که پس از آن نمدمال به دقت ان را از هم باز کرده وسط انگاره را پاره می کند و سوراخ آن را گشادتر می کند. بالشتک را بیرون آورده هر قسمت باز شده را به شکل گوشه در می آورد. گاهی نمد را قالب می زند گوشه را کامل می کند و دوباره آن را توی کاسه آب گرم می گذارد که مشته شود. تا این که شکل کلاه با تراکم مورد نظر به دست آید. ضمن عمل وصله های نازکی با کمی انگاره پشمی اضافه کرده آن را می مالد.
در برخی از منابع آمده این کلاه به عنوان کلاه مادها معروف است. تنها تزیین بر روی کلاه نمدی، یک نوار قیطانی در لبه کلاه بوده است که امروزه تقریباً برافتاده است12. تصاویر به جا مانده در تپه قالایچی در بوکان از دوره مانویان و هم چنین تاج هایی از دوره ساسانیان، آشکار می کند که یک نیم تاج بر روی کلاه نمدی پوشیده می شده است. جنگجویان هخامنشی و افسران مادی از کلاه نمدی استفاده می کردند. کلاه مشابه به این کلاه، هنوز توسط طوایف ایرانی چادرنشین استفاده می شود13.
پالان دوزی: طرز ساخت پالان بدین نحو است که موی اسب و کاه را دور یک قاب چوبی جمع آوری کرده و با نمدهای پشمی دستباف و حاشیه دار آن را می پوشانند دوخت دور لبه آن با جوالدوز که با کف دستی آهنی(کفی) فشار داده می شود، انجام می گیرد. برای دوخت هایی که باید از یک سوی پالان تا طرف دیگر آن امتداد یابد با درفشی که بلندی آن حدود 5/1 متر است آن را سوراخ کرده و نخ پشمی محکمی را از یک طرف سوراخ فرو کرده و از سوی دیگر با قابی آهنی به نام شاخ بیرون می کشد و کاه را با مشته آهنی بی دسته می کوبند که سر جای خود قرار گیرد. پالان که به صورت فرشینه ای است کیسه ای بزرگ از وسط دو دهانه دارد آن را به نحوی بر پشت حیوانات از قبیل الاغ و اسب می اندازند، هر قسمت آن در یک طرف حیوان به صورت مساوی آویزان می شود. قسمت زیرین پالان را از نمد می دوزند که می تواند علت این کار در گرم نگه داشتن تن حیوان و یا کمتر فشار آمدن به حیوان باشد. در ساختن پالان نمد، پارچه برزنت بسیار کلفت، موکت، نخ پشمی محکم و کلفت و کاه استفاده می شود که بسیار جزیی و قابل دستیابی در هر مکان هستند.
منابع:
1- خبرگزاری جمهوری اسلامی ایران
2- پایگاه اینترنتی علمي پژوهشي فرش ايران
3- سیری در صنایع دستی ایران، جی کلاک، انتشارات شاشین اینساتسو، توکیو، 1977م.، ص 51
4- سیری در صنایع دستی استان گلستان، واحد تحقیقات معاونت صنایع دستی استان گلستان، ناشر معاونت صنایع دستی استان گلستان، چاپ اول 1384، ص 42
5- فرهنگ دانشگاهی انگلیسی به فارسی آریانپور(دو جلدی)، دکتر عباس و منوچهر آریانپور کاشانی، چاپ دوازدهم 1371، انتشارات امیر کبیر، ص 781
6- فرهنگ فارسی معین، دکتر محمد معین، انتشارات امیر کبیر، ج 4 ، ص 4814
7- سیری در صنایع دستی استان گلستان، ص 31
8- اوغوزها(ترکمن ها)، فاروق سومر، ترجمه آنادردی عنصری، گنبد کاووس، انتشارات حاجی طلایی، 1380، صفحه 94
9- پژوهش برررسی وضعیت نمدمالی در شهرستان مینودشت، محسن خسروی، مدیریت میراث فرهنگی استان گلستان، فروردین 83، ص65
10- پژوهش برررسی وضعیت نمدمالی در شهرستان مینودشت، ص 67
11- پژوهش مطالعات قوم باستان شناسی پروژه دیوار تاریخی گرگان(بررسی هنر سنتی: نمدمالی و سوزن دوزی در روستای سقرتپه بخش گمیشان شهرستان ترکمن)، فریدون اونق، مدیریت میراث فرهنگی استان گلستان، پاییز 1382، ص10
12- پایگاه اینترنتی دوخت
13- دایره المعارف هنر، سید ابوالقاسم سیدصدر، انتشارات سیمای دانش، چاپ اول 1383، ص 806